Manastir Zavala

  Manastir Zavala jedan je od najstarijih manastira u Zahumsko – hercegovačkoj i primorskoj eparhiji. Prema usmenom predanju,potiče iz četvrtog vijeka, iz vremena cara Konstantina i carice Јelene. Kada je car Konstantin tim krajem prolazio, primijetio je da je stanovništvo pobožno i poželio da tu sagradi crkvu. Na obližnje brdašce, gdje su je planirali izgraditi, postavili su ikonu Presvete Bogorodice, ali je ona osvanulana mjestu gdje se sada nalazi manastir Zavala. Zaključili su da je to Božija volja i sagradili su manastir na mjestu gdje je sada manastirska crkva. O tome kada je manastir nastao nema preciznih podataka. Prvi pisani dokument o manastiru potiče iz 1514. godine, gdje se pominje da je iguman manastira kupio vinograd u obližnjem selu, koje se zove Orah. To selo je blizu manastira Zavala, na putuprema moru. Kasnije 1587. godine, iguman je od turske vlasti tražio dozvolu zaobnovu male trošne crkve. To je taj prvi pisani dokument, koji potvrđuje da je crkva i ranije postojala i da je starija.
  Kada je vršena sanacija manastirske crkve, pronađeni su temelji jedne starije crkve i nekoliko kamenih ukrasa što je tkđ. dokaz, kako kažu arheolozi, da je crkva starija. U 16. vijeku manastir je štampao brojne knjige, u njemu je postojala živa prepisivačka aktivnost. Štampali su se oktoisi, prepisivali minei, štampalo se jevanđelje, psaltir i mnoge druge bogoslužbene knjige.U 17.vijeku, iz obližnjeg sela Mrkonjići, umanastir Zavalustigao je Sveti Vasilije Ostroški Čudotvorac. Kao 12- ogodišnji dječak došao je kod svog strica, igumana manastira Zavala,da uči pismenost. Kasnije je otišao u manastir Tvrdoš, gdje se i zamonašio. Postao je episkop Zahumsko- Hercegovački. Manastir je imao dosta knjiga, ali i učenih monaha. U 18. vijeku otvorena je škola za svetovnjake i monahe. U vrijeme Drugog svjetskog rata, manastir je stradao, uništene su i knjige. Stradao je i u posljednjem ratu, od 1992. do 1995. godine. Uništeni su konaci i sve drugo, osim crkve. Crkva je unutra demolirana, ali nije porušena. Freske su ostale, a gelerima je uništen manastirski krov, pa je prokišnjavao. Nije bila sanirana od ondašnjeg Zavoda Јugoslavije i gotovo se srušila. Obnova je počela 1998. godine, dolaskom igumana Vasilija i još traje.
  Starost manastira Zavala potkrijepila su i najnovija arheološka istraživanja, koja su počela 2000. godine, a traju i danas. Pronađeni su temelji male crkve i kamena plastika. Arheolozi su to datirali u period najkasnije 9. vijeka. Kada su sanirani temelji crkve, pronađeni su temelji apside. Vidjelo se da zid sadašnje apside stoji baš na tim temeljima.
  Arheolozi smatraju da je kamena plastika, koja se nalazi u Muzeju Hercegovine u Trebinju, ustvari kameni ikonostas manastira Zavala. Kada se kamenje složi po dimenzijama crkve kakva je danas, to kamenje, ta kamena plastika uklopi se u mozaik čije dimenzije odgovaraju današnjem ikonostasu i dimenzijama oltara i Crkve manastira Zavala.
  U manastiru su sačuvane i freske iz 17. vijeka, iz 1619. godine. Radio ih je Georgije Mitrofanović, poznati hilandarski monah. U tom periodu, on je oslikao više crkava, a jedna od njih je i crkva manastira Zavala. (Freskopisao je i manastir Dobrićevo, manastir Krupu u današnjoj Hrvatskoj, trpezariju u manastiru Hilandar, neke od ikona i fresaka u manastiru Morači, isposnicu u manastiru Studenica.)
  Freske su rađene u dvije tehnike, fresko-tehnika i sliko-tehnika. S obzirom na to da je manastir Zavala dosta stradao, freske su prilično sačuvane. Njihova karakteristika su 4 Hristova lika, koje je Georgije Mitrofanović naslikao: Hrist kao načelnik anđelske vojske, freska se naziva VELIKOG SAVЈETA ANĐEO (Hristos sa krilima), HRISTOS KAO MALO DIЈETE- EMANUIL ili S NAMA ЈE BOG, HRISTOS KAO PANTOKRATOR ili SVEDRŽITELj i HRISTOS KAO STARAC DANA, STARAC VIЈEKOVA (lik tridesetogodišnjeg Hrista, sa bijelom bradom).
Naslikao je i kompozicije stradanja Hristovog: stavljanje Hrista na krst, probadanje rebra Hristovog, skidanje sa krsta, oplakivanje, Hristovo polaganje u grob i Vaskrsenje Hristovo. U Zavali je naslikana kompletna kompozicija. Ovaj Hram posvećen je Vavedenju Presvete Bogorodice ili Ulasku Presvete Bogorodice u Hram. Ali, pored te kompozicije, naslikana je i kompozicija Izlazak Presvete Bogorodice iz Hrama, koja je rjeđa kompozicija u hramovima. Ostale freske su uglavnom kompozicije iz Hristovog života i života Presvete Bogorodice. To su veliki praznici. Tu su i freske Svetih Јevanđelista, mučenika, svetih apostola u oltaru, kao i freska Presvete Bogorodice, koja se zove ŠIRŠAЈA NEBESA ili ŠIRA OD NEBESA, gdje je naslikan Isus na grudima Presvete Bogorodice.
  Manastir je dobio i jednu ikonu, od ikonopisačke radionice iz Bijeljine, na kojoj je predstavljen Sv. Vasilije i njegov život, njegovo rođenje, dolazak u Zavalu, odlazak u Tvrdoš, monašenje, kako postaje episkop, kako se moli u pećini, njegovo predstavljanje, kao i kada se javio monasima u Ostrogu da ga izvade iz groba.
  Manastir Zavala je poznat manastir i velika je svetinja.
  Od kada je u manastiru i u Hramu počelo redovno služenje, narod se polako vraća u ovaj dio Popovog polja i dolazi u Hram. Dolazi i narod iz šire okoline. Oni koji ga posjete kažu da u njemu nađu mir, utjehu, kao i radost u službi, da u hramu osjete blagodat Božiju. Zato, narod sve više dolazi!