Plotan: Nacionalna ekonomska snaga preduslov opstanka u multipolarnom svijetu
Kolumnu Plotana za Srnu prenosimo u cijelosti:
Osnovna ideja iza ekonomskog nacionalizma je prioritet ekonomskih interesa sopstvene zemlje nad interesima drugih, radi jačanja nacionalne moći i jedinstva.
Trenutno mnoge zemlje koje su suočene sa negativnim efektima globalizacije, automatizacije i promjenama u ravnoteži moći na globalnoj sceni, okreću se ekonomskom nacionalizmu kao načinu da zaštite svoje interese.
Iz ovog razloga je neophodno dobro shvatiti ekonomski nacionalizam kao ekonomsku politiku koja diriguje globalna ekonomska kretanja kojima je i sama Republika Srpska podložna.
Korijeni ekonomskog nacionalizma sežu u rano moderno doba, kada su evropske države počele da shvataju potencijalne benefite međunarodne trgovine. Međutim, shvatile su i da trgovina može da obogati sopstvenu zemlju dok istovremeno slabi druge, što je dovelo do razvoja merkantilizma, čiji je fokus akumulacija bogatstva kroz izvoz i osnivanje kolonija.
U prošlosti je merkantilizam bio oblik ekonomskog nacionalizma, jer je prioritet davao ekonomskim interesima nacionalne države nad interesima drugih zemalja.
U 19. vijeku, ekonomski nacionalizam je dobio novi oblik kroz djela Fridriha Lista i Aleksandra Hamiltona.
Otac ekonomskog nacionalizma, njemačko-američki ekonomista Fridrih List, tvrdio je da je ekonomska moć ključna za nacionalnu snagu i da su protekcionističke mjere - poput carina i subvencija – neophodne za podršku mladim, tek nastalim industrijama.
Njegove ideje su u velikoj mjeri uticale na njemačku industrijsku politiku, što je pomoglo Njemačkoj da do početka 20. vijeka postane jedna od vodećih svjetskih sila.
Slično Listu, Aleksandar Hamilton, jedan od osnivača SAD i prvi sekretar trezora, zagovarao je uvođenje zaštitnih carina i državnih subvencija kako bi se podstakla domaća proizvodnja i razvoj infrastrukture.
Smatrao je da je jaka industrijska baza neophodna za nacionalnu bezbjednost i nezavisnost, te je time postavio temelje ranim američkim ekonomskim politikama koje su, prema mnogima, doprinijele da Sjedinjene Države postanu supersila. Baš ta vizija industrijske, samodovoljne Amerike duboko oblikuje Trampov pogled na svijet.
Ovo je isto bila uobičajena praksa među mnogim drugim uspješnim globalnim ekonomskim silama, uključujući Јapan, Јužnu Koreju i Kinu, koje su koristile protekcionističke politike da razviju svoje domaće industrije u sektorima poput elektronike, automobilske industrije i čelika.
Kada su njihove industrije postale etablirane i konkurentne, bile su u mogućnosti da se takmiče na globalnom nivou i značajno doprinesu ekonomskom rastu svoje zemlje.
U svom drugom mandatu, Trampov ekonomski nacionalizam se ogleda u agresivnoj politici carina usmjerenoj na zaštitu domaćih industrija i preoblikovanje globalnih trgovinskih tokova.
Administracija je uvela ili zaprijetila carinama prema brojnim zemljama – uključujući Kinu, Kanadu, Meksiko, EU i države BRIKS-a – sa stopama koje su u nekim slučajevima bile izuzetno visoke (iako su neke kasnije modifikovane ili osporene sudski).
Posebno su pogođene industrije poput čelika, aluminijuma, automobila i farmaceutskih proizvoda. Sve ove politike dio su šire strategije: smanjenja trgovinskog deficita, podsticanja domaće proizvodnje i korišćenja carina kao geopolitičkog oružja za jačanje američkih pozicija.
Carine isto tako predstavljaju dodatni izvor novca za državu, zbog čega su atraktivna opcija za Sjedinjene Države koje se nalaze usred strateškog natjecanja sa Kinom.
U centru ovog strateškog natjecanja nalazi se tehnološki sektor, koji doprinosi usponu ekonomskog nacionalizma. Tehnološki napredak ima potencijal da pruži značajne vojne i ekonomske prednosti nacijama na globalnoj sceni, a samim tim i veće nacionalne moći, što pokazuju izumi i inovacije iz Drugog svjetskog rata, uključujući vakcine protiv gripa, penicilin, mlazne motore, transfuziju krvne plazme, elektronske računare i radare.
Tehnologija može igrati vitalnu ulogu u stvaranju nacionalnog identiteta, a taj nacionalni identitet može oblikovati tok tehnološkog razvoja. Drugim riječima, identitet nacije može uticati na njene tehnološke ciljeve, što na kraju može uticati na njenu ekonomsku i vojnu moć.
U kontekstu tehnološkog natjecanja, iako su Sjedinjene Države u strateškoj prednosti kada je u pitanju razvoj vještačke inteligencije, Kina pokazuje značajnu prednost u implementaciji vještačke inteligencije na velikim skalama, gdje se fokusira na praktičnu primjenu umjesto samo na razvoj sve većih modela.
Kina trenutno ima više industrijskih robota nego ostatak svijeta zajedno, dok u pomorstvu upravlja sa 18 potpuno automatizovanih luka i gradi još 27. U zdravstvu, projekti poput prve AI-bolnice gdje virtuelni ljekari dijagnostikuju sa 93 odssto tačnosti – prošireni su na stotine bolnica širom zemlje, rješavajući nedostatak ljekara i starenje populacije.
Ova masovna implementacija ne samo da povećava produktivnost, već i osigurava konkurentsku prednost, jer samo 40 odsto zapadnih firmi koristi vještačku inteligenciju, često površno i bez značajnog uticaja na profit.
S toga administracija Donalda Trampa koristi alatke ekonomskog nacionalizma ne samo da vrati SAD-u njenu industrijsku moć i da otvori nova radna mjesta, već i da strateški umanji uticaj i napredak Kine, što dodatno utiče na tok globalne ekonomije.
Sada je već jasno da države sve više shvataju da nacionalna ekonomska snaga, tehnološka samodovoljnost i strateška autonomija više nisu luksuz, već preduslov opstanka u multipolarnom svijetu.
Za institucije Republike Srpske ova realnost nosi nekoliko ključnih pouka:
Prvo, više se ne može računati na to da će globalna tržišta sama po sebi donijeti ravnomjeran razvoj. Bez aktivne industrijske politike, strateških subvencija i selektivne zaštite ključnih sektora (energetika, poljoprivreda, IT, drvna industrija, metalurgija), domaće privrede će ostati zarobljene u ulozi jeftine radne snage i izvoznika sirovina.
Drugo, tehnološki zaostatak je najopasniji oblik zavisnosti, pa Republika Srpska mora hitno ulagati u digitalnu infrastrukturu, AI edukaciju, razvoj softverskih kompanija i partnerstva sa zapadnim i izraelskim tehnološkim centrima – ne da bi kopirala Zapad, već da bi osigurala sopstvenu sposobnost brzog usvajanja i prilagođavanja novih tehnologija u realnom sektoru.
Treće, ekonomski nacionalizam nije izolacionizam – on je pragmatična borba za što bolju poziciju u globalnoj igri moći. Republika Srpska, kao mali akter u složenom okruženju, nema luksuz da čeka da joj neko drugi napiše pravila igre. Mora ih sama pisati – kroz pametnu kombinaciju investicija, strateških saveza i brzog tehnološkog uhodavanja.