Plotan: BiH sa visokim predstavnikom ne može da ima budućnost u EU
Kolumnu Nemanje Plotana prenosimo u cijelosti:
U vremenu kada EU ponovo pokušava da ubrza proces proširenja na Zapadni Balkan, BiH se nalazi na raskršću između obećanja i realnosti.
Sa nedavnim odobrenjem Reformske agende od Evropske komisije u decembru 2025. godine, Brisel je dao "zeleno svjetlo" za pristup fondovima iz Plana rasta za Zapadni Balkan, koji obećava integraciju u jedinstveno tržište i podršku reformama.
Međutim, dok Crna Gora i Albanija napreduju ka mogućem zatvaranju pregovora već 2026. ili 2027. godine, BiH i dalje stagnira zbog unutrašnjih podjela i sporosti u implementaciji ključnih reformi.
Proces EU integracija na zapadnom Balkanu je u posljednjih 20 godina izgledao kao neka latinoamerička telenovela, gdje se Brisel ponašao kao toksični partner koji ne želi da se obaveže, dok u isto vrijeme državama zapadnog Balkana ne dopušta da politički i ekonomski "koketiraju" sa drugim zemljama.
U mnogim proliberalnim medijima oduvijek se provlačila krilatica "EU nema alternativu", što je zbog same geografske pozicije zapadnog Balkana, a posebno zemalja koje nemaju izlaz na more, u neku ruku i tačno.
Sama riječ "geopolitika" ukazuje na geografiju kao glavnu varijablu koja definiše političke tokove. Geopolitika zapadnog Balkana je takva da je EU najbliži i najvažniji politički i ekonomski partner, pa je članstvo u toj uniji i logičan korak. Međutim, politika Brisela u posljednjih 20 godina je dostigla vrhunac političke dezorijentisanosti, što se ogleda u njihovom pristupu prema BiH.
Umjesto da ima fleksibilan mehanizam za podršku tranziciji, briselska administracija često nameće striktne procedure koje ignorišu specifičnosti regiona, a koje građanima šalju poruku da ne pripadaju istoj evropskoj porodici.
Primjer su nedavne promjene u sistemu ulaska/izlaska na graničnim prelazima sa EU.
Dugačke kolone, ostavljanje biometrijskih podataka prilikom ulaska i izlaska iz EU, razdvojene trake za EU državljane i sve ostale rizikuju ne samo da ozbiljno oštete proizvođače iz zapadnog Balkana, usporavajući transport i povećavajući troškove, nego i da pošalju građanima poruku da nisu dobrodošli u EU.
Ovdje birokratska rigidnost prevladava nad pragmatičnim rješenjima, dovodeći do frustracije u regionu koji je ekonomski isprepleten sa EU, ali i dalje tretiran kao "treća strana".
Razlog za ovo krije se u činjenici da u mnogim evropskim zemljama postoji praksa da se oni politički akteri koji su na nacionalnom nivou manje uspješni ili čiji mandati ističu, premještaju u evropske institucije gdje je odgovornost razvodnjena, a direktna veza sa biračima slaba.
Ovo dovodi do koncentracije odluka u rukama birokratije koja je često udaljena od svakodnevnih realnosti članica i kandidata. Rezultat takvog pristupa su politike koje djeluju apstraktno i neefikasno, poput onih koje su dovele do višegodišnjih zastoja u proširenju, uprkos geopolitičkim pritiscima koji traže brži napredak.
U proteklom periodu smo mogli da čujemo izjave od zvaničnika EU koje, iako formalno pune obećanja o otvorenim vratima i podršci, zapravo ukazuju na duboko nezadovoljstvo i nespremnost Brisela da prihvati BiH bez "fundamentalnih reformi".
Šef delegacije EU u BiH Luiđi Soreka izgovorio je naglas čuvenu EU mantru: "Kada isporučite, mi isporučujemo". Iako je u načelu istina da BiH stagnira na svom putu EU integracija zbog unutrašnje političke paralize, važno je napomenuti da je i Brisel odigrao ulogu u stvaranju te političke krize podrškom intervencionističkom pristupu OHR-a.
Umjesto da promoviše istinsku liberalnu decentralizaciju gdje bi se odgovornost i odlučivanje prepuštali izabranim predstavnicima na lokalnom i entitetskom nivou, OHR je godinama forsirao centralizaciju BiH pod izgovorom "efikasnosti" i "stabilnosti".
Ova strategija je direktno išla protiv Dejtonskog sporazuma, koji jasno daje primat entitetima u svim oblastima koje nisu izričito prenijete na nivo BiH.
Paradoksalno, sama EU podržavala je ovu centralizaciju, iako se time direktno kosila sa sopstvenim temeljnim principom supsidijarnosti da se odluke donose što bliže građanima.
Umjesto da politiku učini autentičnijom i bližom ljudima, OHR je doveo do toga da gotovo svaka važna odluka u BiH postane strana – diktirana izvana, a ne iznutra – čime je samo produbio političku paralizu i dodatno otežao cijeli proces evropskih integracija.
Na ovakve političke krize zvaničnici iz Brisela su u poslednje vrijeme reagovali prebacivanjem krivice na Republiku Srpsku i vršenjem dodatnih pritisaka - od prijetnji Marte Kos da će EU upotrijebiti finansijski pritisak, što bi podrazumijevalo gubitak stotina miliona evra iz fondova, do urgencije Ursule fon der Lajen da se preduzmu osnovni koraci poput imenovanja glavnog pregovarača.
Sve vrijeme se čeka na BiH da pokaže ozbiljniji interes za članstvo u EU. Međutim, teško je zamisliti scenario u kojem zemlja koja je poslednji protektorat u svijetu može uopšte da bude ozbiljno shvaćena u briselskim birokratskim krugovima.
Ako Brisel, kao veći partner u pregovorima, zaista želi da pokaže ozbiljan interes da BiH postane članica EU, neka to učini djelima, a ne pukom retorikom tako što će prestati da podržava intervencionističku politiku OHR-a i zalagati se za ukidanje bonskih ovlašćenja.
Članstvo u EU je moguće samo poštovanjem pisanog slova Dejtona, koje treba da nacrta put demokratskog razvoja i EU integracija BiH.