Plotan: Iran postao glavni remetilac stabilnosti globalne ekonomije
- Od momenta kada je Iran zatvorio Ormuski prolaz, arteriju kroz koju prolazi peta svjetske nafte i gasa, ovo više nije samo vojni sukob, već ekonomska mina koja polako gura globalnu ekonomiju prema stagflaciji - naveo je Plotan u kolumni koju Srna prenosi u cijelosti:
Iako je inflacija postala najomraženija riječ među mlađim generacijama, jer je izazvala skok životnih troškova, ona za globalnu ekonomiju nije opasnost sve dok postoji određeni privredni rast koji može da isprati inflatorni pritisak i skok cijena.
S druge strane, stagflacija je kombinacija rasta cijena i stagnacije rasta, koja je Ahilova peta za centralne banke, jer standardne monetarne alatke gube efikasnost kada se ekonomijama dijagnostikuje stagflacija.
Ako dođe do produženog sukoba na Bliskom istoku, globalna ekonomija mogla bi se naći u istoj otrovnoj smjesi koja je 70-tih godina razorila Zapad.
U oktobru 1973. godine, arapske zemlje proizvođači nafte udarile su embargo na Sjedinjene Američke Države i njihove saveznike koji su podržavali Izrael u Јom Kipurskom ratu, zbog čega su cijene benzina eksplodirale, a američki predsjednik Ričard Nikson uveo racionisanje, što je benzinske pumpe pretvorilo u bojna polja sa beskrajnim redovima.
Evropa je zabranila vožnju nedjeljom, Јapan proglasio vanredno stanje, a panika kupovine pretvorila je mjere štednje u još veće nestašice. Tada je embargo zahvatio samo oko sedam odsto globalne potrošnje nafte i bio usmjeren na šačicu zemalja, pa su Amerikanci mogli da zaobilazno kupuju na drugim stranama.
Danas je ugroženo blizu 20 odsto svjetske ponude, a poremećaj dolazi od rata koji nema kraja na vidiku – čak i kad Ormuski prolaz ponovo proradi, nafta se neće vratiti brzo i jeftino.
Ovaj sukob nosi potencijal da pokrene trajni inflatorni ciklus, gdje bi se rastuće cijene dizela, đubriva, transporta i hrane prenosile lančano dalje i dodale novi teret svjetskoj ekonomiji.
Ekonomisti već vide mnoge slične znake stagflacije. Generalni direktor Međunarodnog monetarnog fonda Kristalina Georgijeva upozorava da produženi rat donosi inflaciju koja testira globalnu otpornost, a različite prognoze ukazuju da će, ako se sukob oduži, inflacija u evrozoni preći četiri odsto, u SAD tri, a u Јapanu 2,5 odsto.
Istovremeno raste rizik recesije: evrozona bi mogla pasti na 0,5 odsto rasta u drugoj polovini godine, Kina ispod tri odsto, a svjetski BDP mogao bi izgubiti 0,2 – 0,8 odsto samo od skoka energije.
Međutim, tržišta potcjenjuju opasnost, jer se vjeruje da će rat biti kratak i da će cijene nafte pasti na 65 dolara do kraja godine. Ali ako se konflikt produži mjesec-dva, Goldman Saks vidi da će cijene barela nafte dostići 145 dolara, što je klasičan scenario naftnog šoka iz 1973. i 1978. godine koji je doveo do stagflacije, recesije i dugog pada produktivnosti.
Razlika je, ipak, ta što su SAD danas energetski nezavisne, Kina je diverzifikovala dio snabdijevanja obnovljivim izvorima i rezervama, ali Evropa, koja već pati od ruskog šoka, sada dobija drugi udarac.
Globalni Јug koji se davi u dugovima rizikuje novi dugovni kolaps ako centralne banke počnu podizati kamate umjesto da ih spuštaju. Monetarna politika može ponovo lako da se nađe u klopki, gdje borba protiv inflacije ubija privredni rast, dok zaštita rasta omogućava inflaciji da divlja i naruši životni standard.
U praksi, Iran vojno gubi rat protiv Sjedinjenih Država i Izraela, pa sukob želi da prebaci iz vojne u ekonomsku sferu. S obzirom da vojno ne može da pobijedi, Iran želi da učini rat ekonomski nepodnošljivim za SAD, njihove partnere u Zalivu i cijeli svijet.
U protekle tri sedmice, iranski projektili i dronovi ciljali su ne samo naftne terminale, već i logističke centre, elektrane, informacione centre, vodovod, turizam i finansije – upravo one sektore na kojima zalivske zemlje grade svoje planove diversifikacije do 2030. godine.
Što duže traje kinetički sukob, to je ekonomska šteta trajnija: premije osiguranja skaču, preusmjeravanje brodova postaje noćna mora, ugovori se kidaju, investitori bježe.
Već sada se vjerodostojnost američkog bezbjednosnog kišobrana dovodi u pitanje, jer se petrodolar sistem zasniva na garanciji bezbjednosti Zaliva, a ako se povjerenje uruši, bilioni dolara mogu se preusmjeriti na obnovu i naoružavanje.
Јapan i Јužna Koreja, koji su ključni u lancu snabdijevanja poluprovodnicima, zavise od energenata iz Zaliva koji zadovoljavaju 80 odsto njihovih potreba, što u slučaju produženja sukoba može da natjera ove zemlje da se približe Pekingu.
Otvoreni rat sa promjenjivim ciljevima daje prednost Rusiji i Kini, jer visoke cijene nafte hrane državnu kasu Ruske Federacije, dok Peking koristi haos da nastavi snabdijevati Iran dronovima i jača svoje prisustvo u Indo-Pacifiku.
Iran trenutno gubi bitke, ali njegov ekonomski rat može da promijeni cijelu geopolitičku tablu, jer u realpolitici velike sile ne uništavaju samo vojske, već i ekonomije onih koji se ne pripreme adekvatno za sve krize.