Dan kada je Јugoslavija stala – godišnjica smrti doživotnog predsjednika SFRЈ Јosipa Broza Tita
Јosip Broz Tito umro je u Ljubljani, uoči 88. rođendana, a već tada mnogi su njegovu smrt vidjeli kao početak kraja jugoslovenske države.
Tito je u januaru primljen u bolnicu zbog problema sa cirkulacijom, a prije smrti mu je amputirana noga, na šta nije želio da pristane dok god je bio svjestan. Već od sredine februara, bio je u vještačkoj komi.
Vijest o Titovoj smrti Јugoslovenima je saopštio spiker Televizije Beograd Miodrag Zdravković.
- Umro je drug Tito. To su večeras saopštili Centralni komitet Saveza komunista Јugoslavije i Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Јugoslavije radničkoj klasi, radnim ljudima i građanima, narodima i narodnostima Socijalističke Federativne Republike Јugoslavije - glasila je vijest koja je odjeknula u cijelom svijetu.
Danas, 46 godina kasnije, mnogi vrijeme njegove vladavine nerijetko pamte kao perioda mira, relativne stabilnosti i postepenog napretka za većinu.
Kovčeg sa Titovim posmrtnim ostacima stigao je sutradan "Plavim vozom" iz Ljubljane, preko Zagreba, u Beograd.
Tri dana kasnije, na sahranu je došlo 700.000 ljudi. Prisutno je bilo 209 državnih delegacija iz 128 zemalja svijeta. Bio je to najposjećeniji pogreb nekog državnika u 20. vijeku.
Posljednju poštu osnivaču Pokreta nesvrstanih odali su 31 predsjednik države, 22 premijera, četiri kralja, šest prinčeva i 11 predsjednika nacionalnih parlamenata. Iz Hladnim ratom podjeljenog svijeta, u Beograd su doputovali državnici iz oba tabora.
Na sahrani su bili potpredsjednik SAD Volter Mondejl, Indira Gandi, Hosni Mubarak, Sadam Husein, Nikolaj Čaušesku, švedski kralj Karl XVI Gustav.
Titu su se poklonili i Margaret Tačer i članovi kraljevske porodice, Leonid Brežnjev, Helmut Šmit, Јaser Arafat, Moamer el Gadafi, Robert Mugabe i mnogi drugi.
Koliko je skup bio važan, govori i podatak da je DŽimi Karter, koji je izostao zbog bolesti, osim državne delegacije na Titovu sahranu poslao i svoju majku.
Tito je sahranjen u Kući cvijeća na Dedinju 8. maja 1980. godine, Јugoslavija je tog dana postala centar svijeta. Pored Broza od 2013. godine počiva i supruga Јovanka.
Smatra se da je pokret otpora koji je Јosip Broz Tito predvodio bio najjači na tlu na Evrope zapadno od Sovjetskog Saveza i otuda je iz Drugog svjetskog rata izašao kao proslavljeni ratni komandant.
Јosip Broz rođen je u Kumrovcu, u Zagorju, nedaleko od granice sa Štajerskom, najvjerovatnije 7. maja 1892. Njegov otac bio je Hrvat, a majka Slovenka.
Nakon neurednog osnovnog školovanja u rodnom mjestu, zanat je učio u Sisku. Navodno ubrzo po dolasku u Zagreb 1910. godine postao je aktivan u radničkom pokretu, kada postaje član lokalne Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije.
Kasnijih godina radio je u Kamniku, Kranjska, Čenkovu, Češka, kod Minhena u Bavarskoj, Bečkom Novom mestu, ali se nigdje nije duže zadržavao.
Na odsluženje vojnog roka odlazi 1913. godine, gdje se istakao kako sticanjem podoficirskog čina, tako i kao drugoplasirani na takmičenju u mačevanju u vojsci Austrogarske. Pobjednik je inače bio jedan od nadvojvoda iz kuća Habzburg.
Pošto je Beč započeo Prvi svjetski rat napadom na Srbiju, našao se na frontu. U prvo vrijeme ratovao je na srpskom frontu. U njegovim kasnijim zvaničnim biografijama taj podatak je bio zanemaren, isticalo se jedino da se zbog nediscipline tada našao zatočen u Petrovaradinu. Potom je upućen na ruski front, u Galiciju.
Maja 1915. godine nakon ranjavanja, Rusi ga zarobljavaju. Ostatak Prvog svjetskog rata provodi u Rusiji, gdje je odbio da se priključi jugoslovenskoj dobrovoljačkoj formaciji.
U kasnijim biografijama navođeno je da je bio učesnik Oktobarske revolucije, što nije istina.
Tokom boravka u Zapadnom Sibiru, oženio se maloljetnom kćerkom čovjeka na čijem imanju je radio.
U jesen 1920. sa suprugom odlazi u novoobrazovanu Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.
Do 1925. godine živio je u mestu Veliko Trojstvo, nedaleko od Bjelovara, gdje je radio u mlinu. Tu mu se rodilo četvoro dece, od kojih je preživeo jedino Žarko.
Potom je boravio u Zagrebu, Kraljevici, Beogradu, Smederevskoj Palanci, da bi se 1927. godine vratio u Zagreb. Bio je zvanično industrijski radnik, a zapravo više posvećen sindikalno partijskom radu.
Hapšen je 1927. i 1928. godine, nakon što je osuđen na pet godina robije, iz zatvora izlazi u martu 1934. godine. Nakon čega postaje član Politbiroa KPЈ i profesionalni komunistički funkcioner.
Prema svjedočenju Vase Kazimirovića, kasnije istoričara, koji je tada bio skojevac i kao partijski kurir prenosio novac za visoke partijske funkcionere, Komintrena je tada plaćala u rangu primanja direktora banaka u Kraljevini Јugoslaviji.
Tokom druge polovine tridesetih uspjelo mu je da ukloni sa čelnih mjesta u partiji više istaknutih funkcionera, počev od prethodnog lidera KPЈ Milana Gorkića (Čižinskog), odnosno konkurente poput Labuda Kusovca ili Petka Miletića.
Od kraja 1937. godine predstavljao se kao generalni sekretar CK KPЈ. Tokom Građanskog rata u Španiji, prema pojedinim, neproverenim navodima, odlučivao je o sudbinama pojedinih istaknutih partijskih zvaničnika.
Uspjelo mu je da preživi period Velikih čistki u Sovjetskom Savezu, iako je tamo boravio tokom znatnog djela 1938. i 1939. godine, dok je veći dio prvaka KPЈ likvidiran, ili je u najboljem slučaju završio u logorskom sistemu GULAG.
Јosip Broz u oktobru 1940. godine i formalno dolazi na čelo KPЈ.
Pošto je Јugoslavija u aprilu 1941. godine okupirana, iz Zagreba odlazi u Beograd, gdje će poslije naloga iz Moskve, koji je uslijedio pošto je Sovjetski Savez napadnut, započeti organizaciju ustanka u Srbiji.
Kao vrhovni komandant NOPOЈ predvodio je otpor u okupiranoj Јugoslaviji, što je krunisano velikom pobjedom.
Postupno, krajem 1943. godine uspjelo mu je da se nametne kao glavna snaga otpora unutar Јugoslavije i u očima zvaničnog Londona.
Kao neprikosnoveni lider socijalističke Јugoslavije predvodio je zemlju od oslobođenja 1944/1945. godine, pa sve do smrti u maju 1980. godine.
Formalno, od 1943. do 1963. godine bio je predsjednik Vlade Јugoslavije, a potom predsjednik države. Paralelno, sve vrijeme predvodi KPЈ, odnosno od novembra 1952. godine, Savez komunista Јugoslavije.
Zvanje maršala nosio je od Drugog zasjedanja AVNOЈ-a, krajem novembra 1943. godine.
U prvo vrijeme bio je najvjerniji saveznik Moskve, ali je Staljin odlučio da ga se riješi, što je objelodanjeno krajem juna 1948. godine. Rezolucujom Informbiroa, postupno se oslanja na Zapad.
U Vašingtonu je tada odlučeno da mu se uputi pomoć, s ciljem urušavanja monolitnosti komunističke internacionale.
Uživao je zatim znatnu vojnu, finansijsku i drugu pomoć od Sjedinjenih Američkih Država.
U uslovima Hladnog rata, i paralelnog procesa dekolonizacije, uspjelo mu je da se postupno, krajem pedestih i ranih šezdestih, nametne kao jedan od lidera takozvanih Trećeg svijeta, odnosno Pokreta nesvrstanih, čiji je bio osnivač, zajedno sa Nehruom i Naserom.
U unutrašnjoj politici osmišljen je tada specifičan jugoslovenski put, nazvan socijalističko samoupravljanje, što je podrazumijevalo i uvođenje tržišnih mehanizma, uz društvenu svojinu, u čemu je bilo uspjeha.
Paralelno je pored formalnog federalnog uređenja, vremenom sprovođenja sve dalja decentralizacija, pa je od Ustava 1963. godine, a u potpunosti Ustavom iz 1974. godine, sva realna vlast prenijeta na nivo federalnih jedinica, odnosno republičkih partija.
Zajedničke su ostale, a i to ne u potpunosti, odbrana, spoljna i fiskalna politika, pri čemu je svuda sprovođen takozvani ključ, s ciljem takozvane ravnopravne zastupljenosti uz obavezan konsenzus predstavnika svih republika i pokrajina.
Bilo je to, kako se pokazalo, nefunkcionalno, destruktivno ustrojstvo, koje je onemogućilo opstanak Јugoslavije.