Tadić: Šengen bez slobode kretanja
Kolumnu prenosimo u cijelosti:
Viza za budućnost
Vizna liberalizacija nikada nije bila samo pitanje putovanja. Ona je postala instrument dubokog institucionalnog preuređenja zemlje. Pod formulom da "to traži Evropa" osnivane su nove institucije na nivou BiH, nadziđivane njihove nadležnosti preko dejtonskih građevinskih uslova i postepeno prenošeni poslovi koje su do tada obavljali entiteti. Republika Srpska nije gubila samo administrativne funkcije. Nestajali su i vidljivi simboli njene institucionalne samostalnosti.
Pasoš Republike Srpske bio je međunarodno priznata putna isprava, ali je morao ustupiti mjesto jedinstvenom pasošu BiH, jer je to predstavljeno kao neophodan evropski uslov. Isto se dogodilo sa graničnom policijom Republike Srpske, kontrolom azila, migracija, međunarodnom policijskom saradnjom i čitavim nizom oblasti koje su vremenom prebačene na nivo BiH.
Pri tome, te promjene nisu bile plod unutrašnjeg političkog dogovora niti domaće vizije državnog uređenja.
Šerpa naša, kutlača evropska!
EU se nije ograničila na ulogu savjetnika. Ona je određivala uslove, usmjeravala reforme i nadzirala njihovo sprovođenje, dok su brojne tehničke i komercijalne poslove - od izrade pasoša do izgradnje sistema granične kontrole, preuzimale kompanije iz država članica. EU je bila istovremeno i zakonodavac i arbitar i izvođač.
Zato današnja slika na evropskim granicama ima izvjesnu političku ironiju. Sve te elektronske autorizacije, sistem ulazaka i izlazaka, biometrijske identifikacije i sve duža zadržavanja na našim granicama sa EU izgledaju kao sredstva kojima se EU ograđuje od same sebe - od svojih ideja, projekata i obećanja.
Što je za bogove, nije za volove
Kada Evropa mijenja pravila, ona to naziva prilagođavanjem stvarnosti. Kada je istu tu stvarnost mijenjala u BiH, te promjene su predstavljane kao trajni uslovi koje nije moguće dovoditi u pitanje. Tako je nastala neobična asimetrija - evropske politike pokazale su se promjenjivim, dok su sve institucionalne posljedice koje su iz njih proistekle u BiH ostale trajne.
Nijedna nadležnost prenesena pod obrazloženjem evropskih integracija nije vraćena. Nijedna institucija stvorena radi ispunjavanja evropskih uslova nije preispitana. Ono što je za Evropsku uniju bilo predmet političke igre, za BiH je postalo nepromjenjiva obaveza.
Zato suština problema nije u tome koliko će se na granici čekati. To je tek najvidljiviji simptom jednog dubljeg pitanja - da li su evropski uslovi bili sredstvo za postizanje zajedničkog cilja ili mehanizam jednosmjernih ustupaka, u kojem je samo jedna strana imala pravo da naknadno mijenja pravila igre.
EU/EEA/CH
Postoji i jedno sasvim konkretno pitanje koje se tiče svakog od nas. Ono ne zahtijeva nove pregovore, nove institucije niti nove ustupke. Dovoljno je zamisliti sljedeću scenu na bilo kojem graničnom prelazu. Ispred nas su dvije kolone. U jednu bez oklijevanja prolaze državljani Evropske unije, zemalja Evropskog ekonomskog prostora, ali i državljani Švajcarske, zemlje koja, kao ni BiH, nije članica EU. U drugoj koloni ostajemo mi, sa pasošem BiH, iako skoro dvije decenije putujemo bez viza i ispunjavamo iste bezbjednosne uslove kao i svi ostali švajcarski putnici?!
Pa zar nije fer, ako su evropski uslovi ispunjeni, ako je vizna liberalizacija dobijena nakon opsežnih reformi koje je sama EU propisala i nadzirala, da onda pasoši BiH i Švajcarske uživaju jednak tretman. Ne postoji uvjerljiv razlog da ljudi sa pasošem BiH budu u nepovoljnijem položaju.
To nije zahtjev za privilegijom. To je zahtjev da se sporazumi o viznoj liberalizaciji tumače u duhu u kojem su zaključeni i da sloboda kretanja bude stvarna. Јer, ako su obaveze koje je EU postavila bile trajne, onda je sasvim legitimno očekivati da i prava koja su tim obavezama obećana takođe budu jednako stvarna.