Trišić Babić: Pravo Republike Srpske da govori svojim glasom
Kolumnu prenosimo u cijelosti:
Postoje trenuci u političkom životu kada osnivanje institucije nije administrativni čin, nego odgovor na stanje koje je postalo politički neodrživo. Osnivanje Kancelarije za međunarodnu saradnju Republike Srpske pripada upravo takvim odlukama.
Postoje trenuci u političkom životu kada osnivanje institucije nije administrativni čin, nego odgovor na stanje koje je postalo politički neodrživo. Osnivanje Kancelarije za međunarodnu saradnju Republike Srpske pripada upravo takvim odlukama. Ona nastaje iz jednostavne činjenice koju više nema smisla prikrivati diplomatskim formulacijama: međunarodni položaj Bosne i Hercegovine već dugo ne odražava ravnotežu interesa njenih konstitutivnih dijelova, niti Republika Srpska može prihvatiti da se njeni interesi u svijetu predstavljaju bez njenog stvarnog uticaja na sadržaj tog predstavljanja.
View this post on Instagram
Odnosi u Bosni i Hercegovini duboko su poremećeni. To nije posljedica jednog političkog sukoba, jednog mandata ili jedne odluke. Riječ je o dugotrajnom strukturnom problemu u kojem je zajedničko postepeno prestajalo biti zajedničko, a institucije koje bi trebalo da izražavaju složenu ustavnu prirodu Bosne i Hercegovine sve su češće korištene kao instrument jedne političke vizije države.
Spoljna politika možda je najjasniji primjer tog problema.
U međunarodnim odnosima ne postoji neutralno predstavljanje. Onaj ko definiše problem, bira sagovornike, određuje prioritete, formuliše poruke i tumači političke događaje, taj raspolaže političkom moći. Zato pitanje ko govori u ime Bosne i Hercegovine nikada nije bilo samo tehničko pitanje diplomatije. Ono je pitanje političkog subjektiviteta.
U međunarodnoj politici ne gubite tek onda kada ostanete bez argumenta. Gubite onog trenutka kada pristanete da neko drugi vaše argumente tumači umjesto vas.
Republika Srpska predugo je u međunarodnom prostoru bila predstavljana gotovo isključivo kroz negativan okvir. O njoj se govorilo kao o problemu koji treba riješiti, prepreci koju treba ukloniti, političkoj pojavi koju treba disciplinovati. Njeni stavovi često nisu tumačeni iz perspektive njenih legitimnih interesa, nego kroz unaprijed oblikovane političke kategorije. Tako se stvarala situacija u kojoj su drugi govorili o Republici Srpskoj, dok je prostor u kojem Republika Srpska govori sama o sebi ostajao nesrazmjerno uzak.
To nije pitanje komunikacije. To je pitanje moći.
Narodi ne nestaju prvo na mapi. Nestaju onda kada pristanu da im drugi objasne ko su, šta smiju da žele i gdje su granice njihovih interesa.
Pravo političke zajednice da sama objasni svoje interese jedno je od osnovnih obilježja političkog subjektiviteta. Ko nema mogućnost vlastite interpretacije, postaje predmet tuđe interpretacije. Ko nema mogućnost da artikuliše vlastite interese, prije ili kasnije postaje predmet interesa drugih.
Republika Srpska takvu poziciju više ne može prihvatiti.
Problem je dublji jer se iza mnogih institucionalnih sporova u Bosni i Hercegovini nalazi politički projekat koji treba nazvati njegovim pravim imenom. Riječ je o unitarističkom i centralističkom konceptu prema kojem bi Bosna i Hercegovina postepeno trebalo da se udaljava od svoje dejtonske strukture, dok bi se stvarni politički uticaj Republike Srpske kontinuirano smanjivao.
Takva politika rijetko nastupa otvoreno. Ona se provodi postepeno. Јedna nadležnost danas, jedno novo tumačenje sutra, jedna institucionalna praksa prekosutra. Ono što se u jednom trenutku predstavlja kao izuzetak, u sljedećem postaje presedan, a zatim pravilo.
Spoljna politika posebno je važna u tom procesu jer međunarodno predstavljanje proizvodi političku stvarnost i unutar zemlje. Ako jedan politički koncept uspije da monopolizuje predstavljanje Bosne i Hercegovine prema svijetu, on time stiče mogućnost da vlastitu interpretaciju države predstavlja kao njenu jedinu legitimnu interpretaciju.
Upravo zato ravnopravnost ne može postojati samo na papiru.
Ako Republika Srpska snosi posljedice međunarodnih odluka, ekonomskih procesa, evropskih integracija, regionalnih odnosa i geopolitičkih promjena, onda mora imati stvarnu mogućnost da artikuliše svoje interese prema akterima koji o tim pitanjima odlučuju. Sve drugo proizvodi strukturni disbalans. Ravnopravnost bez glasa nije ravnopravnost.
Savremena politička praksa pokazuje da međunarodno prisustvo federalnih ili decentralizovanih jedinica nije nikakav izuzetak, nego standard ozbiljno uređenih sistema. U Saveznoj Republici Njemačkoj, jednoj od najstabilnijih evropskih federacija, Ustav u članu 32 predviđa da pokrajine, u mjeri u kojoj imaju zakonodavne nadležnosti, mogu zaključivati ugovore sa stranim državama uz saglasnost savezne vlade. Njemački Länder imaju sopstvena predstavništva i aktivno štite svoje ekonomske, obrazovne i kulturne interese u svijetu. Belgijsko iskustvo ide i korak dalje: regije i zajednice u oblastima svojih nadležnosti razvile su snažan međunarodni kapacitet, uključujući direktne vanjske kontakte i određena samostalna djelovanja prema drugim državama.
Švajcarski kantoni, sa svoje strane, učestvuju u oblikovanju stavova onda kada međunarodne odluke neposredno zadiru u njihove nadležnosti, jer ozbiljna federacija zna da se odgovornost za posljedice ne može odvojiti od prava na učešće u odlučivanju. Čak i u Sjedinjenim Američkim Državama, gdje savezne države ne vode spoljnu politiku u klasičnom smislu, one energično razvijaju međunarodna trgovinska, investiciona i obrazovna predstavništva, jer se odavno zna da zaštita konkretnog interesa nije isto što i konkurencija centralnoj vlasti. Pitanje, dakle, nije da li politička zajednica ima pravo da razvija međunarodne kontakte u oblastima koje se tiču njenih ustavnih i razvojnih interesa, nego da li je spremna da to pravo koristi odgovorno, stručno i u kontinuitetu. Zato je osnivanje Kancelarije za međunarodnu saradnju prije svega odluka da Republika Srpska prekine praksu prihvatanja uloge objekta.
Ne tražimo pravo da govorimo umjesto drugih. Preuzimamo odgovornost da govorimo u svoje ime. To je bitna razlika.
Kancelarija nije administrativni ukras, protokolarni dodatak niti institucija osnovana radi stvaranja novih funkcija. Ona treba da bude instrument ozbiljnog, profesionalnog i kontinuiranog međunarodnog djelovanja Republike Srpske. Njen posao nije stvaranje paralelne diplomatije izvan postojećeg ustavnog poretka, nego izgradnja komplementarne diplomatije koja će unutar tog okvira štititi interese Republike Srpske tamo gdje oni danas nisu dovoljno zastupljeni.
To nije eskalacija. To je institucionalni odgovor na postojeći disbalans.
Kancelarija za međunarodnu saradnju nije luksuz. Ona je zakašnjela institucionalna samoodbrana. Naši prioriteti zato moraju biti konkretni.
Prvi je odbrana ustavnog položaja Republike Srpske i dosljedno međunarodno objašnjavanje dejtonske strukture Bosne i Hercegovine. Dejton nije istorijska fusnota niti privremeni aranžman koji važi samo dok nekome politički odgovara. On predstavlja temelj sadašnjeg ustavnog poretka Bosne i Hercegovine i okvir unutar kojeg je moguć njen politički život. Drugi prioritet jeste razvijanje direktnih odnosa s vladama, parlamentima, političkim strankama, akademskim institucijama, poslovnim udruženjima, istraživačkim centrima i drugim relevantnim međunarodnim akterima. Republika Srpska mora biti prisutna tamo gdje se oblikuju stavovi, a ne tek tamo gdje se već donesene ocjene naknadno saopštavaju.
Treći je praćenje političkih procesa koji mogu imati neposredne posljedice za Republiku Srpsku, od evropskih integracija i bezbjednosnih politika do energetike, trgovine, migracija i promjena međunarodnog ekonomskog poretka. Mala politička zajednica ne može određivati pravila globalnog sistema, ali može razumjeti gdje nastaju promjene, pravovremeno procijeniti njihove posljedice i zaštititi vlastite interese. Upravo se u tome razlikuje ozbiljna politika od politike reakcije.
Međunarodno djelovanje Republike Srpske, međutim, ne smije biti svedeno samo na institucionalna i statusna pitanja.
Investiciona diplomatija mora postati jedan od stubova rada Kancelarije. Kapital ne dolazi na osnovu političkih deklaracija. Dolazi tamo gdje postoje informacije, kontakti, pravna predvidivost i ljudi sposobni da povežu konkretan projekat s konkretnim investitorom. Republika Srpska mora sistemski identifikovati tržišta i sektore u kojima ima komparativne prednosti, od energetike, poljoprivrede i prehrambene industrije do turizma, infrastrukture, drvne industrije i novih tehnologija. Naš međunarodni nastup mora imati mjerljive ekonomske rezultate.
Kapital ne prati političke parole, nego ozbiljnost. A ozbiljnost se u međunarodnim odnosima mjeri prisustvom, znanjem, reputacijom i sposobnošću da svoj interes objasnite prije nego što vam ga neko drugi prevede na vlastitu korist.
Јednako važna je kulturna diplomatija. Narod koji dopušta da ga drugi trajno definišu postepeno gubi sposobnost da sam određuje vlastito mjesto u svijetu. Republika Srpska ima svoju kulturnu, istorijsku i institucionalnu stvarnost koju treba predstavljati bez kompleksa i bez potrebe da se njeno postojanje bilo kome objašnjava kao politička anomalija. Univerziteti, kulturne ustanove, umjetnici, naučnici, istorijsko nasljeđe i savremeno stvaralaštvo dio su međunarodnog identiteta Republike Srpske jednako kao i političke institucije. Kultura je često tiši oblik politike, ali njeni efekti traju duže od mnogih zvaničnih saopštenja. Ko drugome prepusti priču o sebi, vremenom prepušta i mjesto koje mu u svijetu pripada.
Posebno mjesto pripada dijaspori. Decenijama smo dijasporu posmatrali prvenstveno sentimentalno. Vrijeme je da je počnemo posmatrati strateški. Ljudi porijeklom iz Republike Srpske koji žive u Evropi, Sjevernoj Americi, Australiji i drugim dijelovima svijeta nisu samo čuvari porodičnih veza. Među njima postoje preduzetnici, profesori, ljekari, inženjeri, stručnjaci, ljudi s političkim i društvenim kontaktima. Ozbiljna država takav potencijal ne prepušta slučaju. Potrebna nam je mreža znanja, kapitala, kontakata i povjerenja koja će dijasporu povezati s institucijama Republike Srpske. Ne povremeno i protokolarno, nego trajno i organizovano.
Sve to zahtijeva promjenu načina na koji razumijemo međunarodnu politiku. Svijet nije prostor u kojem opstaju oni koji imaju najbolje argumente ako ih niko ne čuje. Međunarodni odnosi nisu seminar političke teorije. Interesi se artikulišu, savezništva se grade, reputacija se stvara, kontakti se održavaju, a politički prostor koji sami ne zauzmete vrlo brzo zauzme neko drugi. U svijetu se ne čuje uvijek onaj ko je u pravu. Čuje se onaj ko je prisutan, pripremljen i sposoban da pravo pretvori u politički argument.
Republika Srpska mora djelovati s punom sviješću o toj stvarnosti. Kancelarija za međunarodnu saradnju zato nije institucija protiv bilo koga. Ona je institucija za Republiku Srpsku. Njeno postojanje proizlazi iz odgovornosti prema našim institucijama, našim građanima, našoj privredi i našem ustavnom položaju.
Pred nama nije zadatak da proizvodimo još jednu interpretaciju Republike Srpske među mnogima. Naš je zadatak da obezbijedimo da se glas Republike Srpske čuje tamo gdje se donose odluke, oblikuju politike i stvaraju predstave koje kasnije imaju vrlo konkretne političke posljedice. Vrijeme u kojem su drugi imali gotovo monopol nad objašnjavanjem Republike Srpske mora završiti. Ne zato što očekujemo da će se svi s nama složiti. Nego zato što više ne prihvatamo da drugi određuju šta smo, šta smijemo željeti i gdje završavaju naši legitimni interesi.
Od Njemačke i Belgije do Švajcarske i Sjedinjenih Američkih Država, ozbiljno uređeni sistemi ne počivaju na pretpostavci da njihove federalne ili decentralizovane jedinice treba da ćute o pitanjima koja ih neposredno oblikuju. Naprotiv, stabilnost se gradi onda kada unutrašnja ustavna stvarnost dobije i svoje odgovorno spoljašnje predstavljanje.
Osnivanje Kancelarije zato smatram odgovornim i nužnim državničkim korakom. Republika Srpska preuzima veću odgovornost za vlastito međunarodno pozicioniranje, za svoje ekonomske veze, svoje političke kontakte, svoju kulturu i odnos prema svojoj dijaspori.
Imamo pravo na vlastiti glas. Imamo obavezu da taj glas učinimo ozbiljnim, kompetentnim i prisutnim. Ko ne investira u sopstveni glas, finansira tuđe tumačenje vlastitih interesa. Republika Srpska više neće biti samo tema međunarodne politike.