Lalić: Građani Trgovsku goru doživljavaju kao ekološku nepravdu
Ispitanici smatraju da nije pravedno da stanovništvo u BiH bude izloženo mogućim rizicima zbog plana Hrvatske da na Trgovskoj gori skladišti radioaktivni otpad, iako nije učestvovalo u njegovom stvaranju, niti od njega ima bilo kakvu korist.
- To je snažna poruka donosiocima odluka u Hrvatskoj, u BiH, kao i međunarodnim institucijama - ocijenio je Lalić i istakao da to predstavlja nadnacionalno pitanje od opšteg značaja za sve koji tu žive - bez obzira na nacionalnost ili teritorijalnu pripadnost.
On smatra da nalazi istraživanja u radu "Ekološka nepravda u sporu oko lokacije prekograničnog radioaktivnog otpada: Implikacije po društvenu održivost u pograničnim zajednicama BiH", koji je objavljen u međunarodnom naučnom časopisu "Održivost", mogu biti od značaja kao podrška institucijama BiH, kao i pravnim i ekspertskim timovima.
- Time slučaj Trgovske gore dobija znatno veću međunarodnu vidljivost, budući da je do sada uglavnom ostajao u lokalnim i regionalnim okvirima. Glas ljudi iz potencijalno ugroženih zajednica može imati posebnu snagu, ali samo ukoliko se pravilno artikuliše i usmjeri - naveo je Lalić.
Lalić je naveo da za stanovništvo Trgovska gora nije samo tehničko pitanje skladištenja radioaktivnog otpada, već se tiče egzistencije i opstanka na tom prostoru.
- Riječ je o percepcijama iskazanim u ovom uzorku, a ne o direktno izmjerenom objektivnom riziku. To je važno ograničenje koju u radu jasno postavljamo - napomenuo je Lalić.
Napomenuo je da rad nudi empirijske dokaze da postoji visok nivo neslaganja lokalnog stanovništva sa projektom "Trgovska gora".
- Ovim radom, koji je teorijski utemeljen na konceptu ekološke pravde, taj utisak je empirijski potvrđen i naučno verifikovan u uticajnom časopisu koji je rangiran na prestižnoj bazi - naveo je Lalić i dodao je istraživanjem obuhvaćeno 385 stanovnika.
On je naveo da se se tako otvara mogućnost korištenja nalaza istraživanja u političkom dijalogu, komunikaciji sa međunarodnim institucijama i potencijanim pravnim postupcima, a korist mogu imati i same lokalne zajednice.
Lalić je naveo da je saradnja sa stručnjacima iz oblasti bezbjednosti i upravljanja rizicima iz Banjaluke, Sarajeva i Beograda, te predstavnicima organizacije "Grin tim" iz Novog Grada, proizašla iz istraživanja o uticajima projekta "Trgovska gora" na stanovništvo u Novom Gradu, koje je sproveo 2023. godine.
- Austrija je važan član tima, pa je saradnja sa profesorom doktorom Vladimirom Cvetkovićem sa Univerziteta u Beogradu i Tehničkog univerziteta u Leobenu važna jer je njegovo iskustvo u objavljivanju u vrhunskim naučnim časopisima bilo od posebnog značaja da rad zadovolji visoke standarde časopisa sa citatne baze /Veb of sajns/ - objasnio je Lalić.
On je istakao i doprinos studenata, tada četvrte godine Fakulteta bezbjednosnih nauka Univerziteta u Banjaluci Tijane Vukojević, Dušana Ponjorca, Nikole Prelo i Nemanje Tešića, te izrazio zadovoljstvo što mladi pokazuju interesovanje o značajnim društvenim pitanjima.
Lalić je ukazao da su tehnički aspekti skladištenja veoma značajni, ali da predstavljaju samo jednu dimenziju problema, te naglasio važnost i društvenih aspekata koji se manifestuju kroz asimetriju društvene moći.
- Slučaj Trgovske gore je specifičan po tome što se odluka donosi u jednoj, dok se štetni uticaji dominantno očekuju u drugoj zemlji, koja je suštinski isključena iz procesa i nema stvarne mehanizme da utiče na odluku. Učešće mora biti suštinsko, a ne samo formalno, deklarativno -- ukazao je Lalić.
On je rekao da je uobičajena praksa u svijetu da zajednice u čijoj blizini se odlaže otpad imaju i značajne ekonomske koristi jer su izložene riziku, dok u slučaju Trgovske gore građani BiH ostaju samo sa rizikom.
Lalić je ukazao da Espo i Arhuska konvencija, čije su potpisnice i BiH i Hrvatska, obavezuju zemlju koja planira takve projekte da sprovede procjenu prekograničnog uticaja, da obavijesti i konsultuje susjednu zemlju i njeno stanovništvo, te da te konsultacije uzme u obzir prilikom donošenja konačne odluke.
On je napomenuo da je upravo proceduralni dio, odnosno istinsko uvažavanje mišljenja pogođenih zajednica, a ne samo formalno obavještavanje, ono što rezultati istraživanja dovode u pitanje.
- Nalazi ovog istraživanja pokazuju da praksa u ovom slučaju, iz ugla naših ispitanika, značajno odstupa od duha navedenih međunarodnih konvencija - rekao je Lalić.
Prema njegovim riječima, percepcije stanovništva u Republici Srpskoj i Federaciji BiH su vrlo slične kada je riječ o raspodjeli potencijalnih rizika i koristi, pravu na učešće i odlučivanje, te uvažavanju interesa pogođenih zajednica.
Autori rada su Velibor Lalić sa Fakulteta bezbjednosnih nauka Univerziteta u Banjaluci, Armin Kržalić sa Fakulteta za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije Univerziteta u Sarajevu, Vladimir M. Cvetković sa Fakulteta bezbednosti Univerziteta u Beogradu i Tehničkog univerziteta u Leobenu, Milan Lipovac sa Fakulteta bezbednosti Univerziteta u Beogradu i Mario Crnković iz organizacije "Grin tim" iz Novog Grada.
Hrvatska planira da radioaktivni otpad iz Nuklearne elektrane Krško kao i postojeći institucionalni otpad sklasišti na lokaciji Trgovska gora u opštini Dvor, na samoj granici sa BiH.