Stara crkva na Baščaršiji - najstariji pravoslavni objekat neprocjenjive i stamene vrijednosti
Stara pravoslavna crkva je neprocjenjive vrijednosti i malo ko se usuđuje o tome govoriti meritorno jer sve što se riječima iskaže utopi se u vrijednost tog blaga i postaje nedorečeno.
Јedan od znalaca koji se ne libi govoriti i o pravoslavnim znamenjima je docent, filolog i istoričar umjetnosti Borjan Mitrović koji u razgovoru za Srnu otkriva detalje u vezi sa samom građevinom Crkve Svetih arhanđela Mihaila i Gavrila koje mnogima nisu poznate.
Mitrović konstatuje da srpsko pravoslavno sakralno graditeljstvo užeg dijela Sarajeva reprezentuje više objekata izuzetne kulturno-istorijske i estetske vrijednosti, te da je najstariji od njih - Crkva Svetih arhanđela Mihaila i Gavrila, poznata i kao Stara crkva, što je naziv koji se uobičajio nakon izgradnje nove, Saborne crkve.
- Crkva Svetih arhanđela Mihaila i Gavrila nalazi se na sarajevskoj Baščaršiji, tačnije u kraju koji se nazivao Varoš, a koji je nekada bio naseljen uglavnom pravoslavnim Srbima - rekao je Mitrović za Srnu.
Iako se sa sigurnošću ne može reći da li je crkva postojala na ovom mjestu i prije dolaska Osmanlija, napominje Mitrović, posvjedočeno prisustvo pravoslavnog sveštenstva i naroda na početku turske vladavine ukazuje na to da je pravoslavni vjerski objekat na tlu današnjeg užeg gradskog jezgra mogao postojati i prije turskog zauzimanja ovih krajeva i formiranja Sarajeva kao urbanog mjesta.
- Osim toga, u jednom dokumentu iz 18. vijeka, koji se čuva u Staroj crkvi, a na koji je naučna javnost već ukazivala /Hamid Hadžibegić, Branislav Todić, Sabira Husedžinović/, ističe se postojanje crkve na ovom mjestu i prije dolaska Osmanlija.
S druge strane, dosta slobodne pretpostavke Đoke Mazalića da crkva potiče čak iz ranog srednjeg vijeka, donesene prije svega na osnovu tlocrta crkve, koji se, pak, sukcesivno formirao kroz vijekove, teško da su same po sebi održive, ali bi neka buduća arheološka istraživanja mogla dati precizniji odgovor na to koji se sve graditeljski slojevi kriju ispod zdanja Stare crkve - napominje Mitrović.
ЈEDINI AUTENTIČAN OBЈEKAT TE VRSTE U BiH
Mitrović navodi da se, počevši od 15. ili 16. vijeka sa mnogo više sigurnosti može govoriti o postojanju hrama na ovom lokalitetu.
On ukazuje da je crkva tokom turske vladavine mnogo puta stradala od požara i ratnih pustošenja, nakon čega bi crkvene i narodne vođe sarajevskih Srba, uz podmićivanja i opsežnu pregovaračku aktivnost kod lokalnih vlasti i u Carigradu, po pravilu dobijali dozvolu da hram obnove, a katkad u određenoj mjeri i prošire.
- Iako se kao značajni uzimaju i radovi na crkvi iz sredine 17. vijeka, arhitektonsko rješenje Stare crkve, ovakvo kakvo se danas može vidjeti, formiralo se, gotovo u potpunosti, velikom obnovom i proširenjem 1730. godine - istakao je Mitrović.
On navodi da ova crkva, iako po svojoj kompoziciji usamljena na tlu BiH, u svom sadašnjem izgledu spada u tip balkanske gradske pravoslavne crkve 18. i 19. vijeka.
- I dok su crkve toga tipa dosta slobodnije podizane u drugim oblastima osmanskog Balkana, gotovo potpuno zaustavljena gradnja hrišćanskih sakralnih objekata u Bosni sve do polovine 19. vijeka, učinila je sarajevsku Staru crkvu jedinim autentičnim objektom ove vrste u BiH - naglašava Mitrović.
Mitrović pojašnjava da je riječ o građevini pravougaone osnove, 14,5 sa 16,5 metara, dok visina unutrašnjosti iznosi osam metara.
- Crkva je u određenoj mjeri ukopana u zemlju. Cjelinu sačinjava naos pravougaone osnove, koji sa tri strane opasuje takozvani ophodni brod, u spratnom dijelu praćen galerijom – prostorom za žene. Naos se u gornjim zonama završava poluobličastim svodom sa povijenim ivicama, što daje utisak slijepe kupole. Pravougaoni oltarski prostor poentiran je malom nišom koja se sa spoljašnje strane iščitava profilisanim pravougaonikom - precizira Mitrović.
IKONE ČUVENOG ZOGRAFA RADULA I MAKSIMA TUЈKOVIĆA
Mitrović ukazuje da je oltarski prostor odvojen od naosa zidanom pregradom na kojoj se nalazi ikonostas nastao viševjekovnim aplikacijama i reorganizacijama, a čiji najznačajniji dio predstavaju ikone čuvenog zografa Radula iz 17. vijeka i Maksima Tujkovića iz 18. vijeka.
- Objekat ima šestora, lučno zasvedena vrata. Prozorskih otvora je deset, arhitravno zasvedenih, sa još dva otvora u krovu. Crkva je zidana kamenom krečnjakom, dok su svodovi rađeni od sedre. Spoljna fasada je kamena, fugovana, dok je unutrašnjost crkve malterisana - precizira Mitrović.
Mitrović navodi da je enterijer bogat ikonama izuzetne vrijednosti, kao i drvorezbarenim mobilijarom, pri čemu se naročito ističe kivot za mošti Svete Tekle, rad poznatog umjetnika Branka Šotre iz tridesetih godina 20. vijeka.
ZVONIK U DUHU EVROPSKE STILSKE TRADICIЈE IZ 1880. GODINE
Mitrović pojašnjava da je vijekovno življenje u sredini sa velikom muslimanskom populacijom uticalo i na arhitektonske odlike crkve o čemu svjedoči takozvana ženska crkva, mušebeci kojima se taj prostor odvaja od naosa, prelomljeni luk arhivolte iznad pojedinih prozorskih otvora i drvorezbarski elementi enterijera.
- Budući da je upotreba zvona bila zabranjena sve do pred kraj osmanske vladavine, privremeni drveni zvonik, izgrađen u drugoj polovini 19. vijeka, zamijenjen je 1880. godine zvonikom u duhu evropske stilske tradicije - kaže Mitrović.
Potom je, kaže Mitrović, šezdesetih godina dvadesetog vijeka, prema projektu arhitekata Dušana Smiljanića i Aleksandra Deroka, zvonik prilagođen ostatku crkve, što jeste doprinijelo stilskom skladu cjeline, ali se time iz kompleksa otežalo iščitavanje vijekovnog teškog položaja pravoslavne zajednice u Sarajevu.
- Isti je slučaj i sa zidanom ogradom koja sa južne strane odvaja crkvenu portu od ulice, a koja je zamijenila nekadašnji veliki zid kojim je crkva tokom turske vladavine bila sakrivena i gotovo neprimjetna u tkivu grada - naglašava Mitrović.
Mitrović napominje da unutrašnjost crkvenog dvorišta čine natkriveni prostori tremova, od kojih se zapadni trem isticao vladičanskim tronom, impozantnom kompozicijom Strašnog suda, kao i još jednom velikom ikonom - takozvanim Јerusalimom.
- Tu su crkvene prostorije različite namjene /kroz istoriju, uz crkvu je radila i škola, bila vladičanska rezidencija/, kao i nekadašnje crkvene daire /skup trgovačkih magaza koje zajedno formiraju jedno dvorište i imaju zajednički ulaz sa ulice/, u kojima se od 1890. nalazi crkveni muzej, sa izuzetnom zbirkom crkvenih vrijednosti, naročito postvizantijske likovne umjetnosti – srpske, grčke i ruske, ali i rukopisa, sasuda, odeždi, svjetovnih predmeta - navodi Mitrović.
On kaže da se preko puta kompleksa Stare crkve nalazi zgrada sarajevske Crkvene opštine – monumentalna višespratnica u stilu secesije, izgrađena 1910, prema projektu Miloša Miladinovića.