Tadić: Evropa pod tutorstvom - od EU do BiH
Autorski tekst prenosimo u cijelosti:
Ponovo u atmosferi rasprave između onih koji se zalažu za ukidanje funkcije visokog predstavnika i emancipaciju BiH, s jedne strane, i onih koji podržavaju nastavak postojanja te funkcije i tutorstva nad BiH, s druge strane.
Apsurd je u tome što su za ovu drugu opciju mahom velike zemlje EU, koje istovremeno, dok u BiH brane instituciju stranog tutorstva, čine sve što mogu da izgradnjom sopstvenog sistema moći unutar EU - u oblastima odbrane, zajedničke spoljne, unutrašnje, socijalne i ekonomske politike, ostvare sopstvenu političku samostalnost u odnosu na SAD i druge velike samostalne svjetske sile.
Sebe pokušavaju da oslobode tutorstva, a u BiH ga održavaju. Upravo u tom protivrječju nalazi se jedan od najvećih problema političke dosljednosti EU.
Nemilosrdna geopolitika
Evropsko tlo, posmatrano iz perspektive poslijeratnog poretka, još od 1945. godine nije bilo potpuno slobodno od vojnog i političkog tutorstva velikih samostalnih svjetskih sila. Na jednom dijelu kontinenta odlučujući uticaj imale su SAD, a na drugom SSSR. Podjela Evrope bila je istovremeno podjela suvereniteta, bezbjednosnih i ekonomskih interesa, te političke samostalnosti. Padom Berlinskog zida i raspadom Varšavskog pakta očekivalo se da će nastupiti vrijeme potpune emancipacije evropskih država. Međutim, umjesto da postane kontinent nezavisnih političkih subjekata ili njihovog saveza, Evropa je uglavnom ostala u bezbjednosnom i političkom sistemu čiji su glavni oslonac SAD. Nakon raspada istočnog bloka, američko vojno prisustvo proširivano je neposredno ili posredstvom NATO-a, tako da je uticaj SAD postao dominantan u gotovo cijeloj Evropi. Poslije početka sukoba u Ukrajini taj uticaj je dodatno ojačan i proširen. Danas se evropske zemlje, uz izuzetke Rusije i Bjelorusije, u najvećoj mjeri nalaze u okvirima strateškog prisustva SAD.
EU prirodno ima potrebu da se afirmiše kao ravnopravan svjetski politički subjekt, sposoban da samostalno definiše svoje interese u odnosima sa SAD, Rusijom, Kinom i drugim velikim samostalnim silama. Pitanje evropske emancipacije nije samo pitanje ekonomske snage, zajedničkog tržišta ili institucionalnog uređenja. Na ekonomskom planu takva ambicija nije nedostižna. Na političkom i bezbjednosnom planu, međutim, ona nailazi na mnogo ozbiljnije prepreke. EU, prosto rečeno, ne uspijeva da pronađe politički diskurs iz kojeg bi mogla započeti izgradnju stvarnu sopstvene samostalnosti. Njena politička moć kao da neprestano putuje između Brisela, Londona, Berlina i Pariza, ali nijedan od tih centara ne uspijeva da ponudi jasnu i dosljednu viziju evropske emancipacije. To nedvosmisleno pokazuje da EU, iako radi na strateškoj autonomiji, zajedničkoj odbrani i jedinstvenoj spoljnoj politici, i dalje teško zamišlja sopstvenu bezbjednost, političku i ekonomsku stabilnost izvan strateškog okvira SAD.
Paradoksalna politika EU prema BiH
Kada bi EU strateški razmišljala o sopstvenom interesu, onda bi morala da prepozna da njen cilj u BiH ne bi trebalo da bude očuvanje funkcije visokog predstavnika, nego njeno ukidanje.
BiH se u postojećem međunarodnom položaju nalazi još od 1995. godine, kada su dolaskom visokog predstavnika i snaga IFOR-a na njeno tlo uspostavljeni poslijeratni aranžmani. Umjesto da međunarodno prisustvo vremenom postane podrška razvoju domaćih institucija i njihovoj sposobnosti da samostalno funkcionišu, ono je preraslo u dugotrajan sistem političkog nadzora, kontrole i stranog odlučivanja, kojim se diskvalifikuju demokratski izabrane i ustavno nadležne institucije.
Dejtonski uslovi za ukidanje funkcije visokog predstavnika odavno postoje. Uspostavljen je mir, osigurana je politička stabilnost i izvršena je izgradnja dejtonskih institucija. Ukidanje funkcije visokog predstavnika u BiH sada bi trebalo da bude dokaz da jedna evropska zemlja može funkcionisati bez stranog političkog tutora. Umjesto toga, podrškom ostanku visokog predstavnika Evropska unija sve vrijeme proizvodi argumente koji se, logikom političke analogije, okreću i protiv nje same. Naime, ako BiH nije sposobna da funkcioniše bez visokog predstavnika, zašto bi se onda moglo tvrditi da evropskim državama nije potreban spoljni bezbjednosni i politički tutor? Ili, ako strani autoritet ima potrebu da nameće odluke u BiH, zašto bi se dovodila u pitanje potreba Vašingtona za autoritetom u odnosu na Brisel, Berlin ili Pariz?
Nisu isti svi tutori, pa ni rezultati tutorstva
Naravno, ekonomski, institucionalni i društveni položaj BiH nije podudaran sa položajem vodećih evropskih država, ali nisu uporedivi ni njihovi tutori ni istorijski rezultati različitih oblika tutorstva. Najbolji istorijski primjer za to upravo jeste njemačko iskustvo.
Naime, Njemačka je poslije Drugog svjetskog rata imala mogućnost da njen poslijeratni razvoj u zapadnom dijelu zemlje bude snažno oslonjen na SAD, državu koja je u njemački politički i institucionalni sistem unosila iskustva efikasnosti, preduzimljivosti, vladavine prava i poštovanja ljudskih prava. To ne znači da je američko prisustvo bilo lišeno sopstvenih interesa, ali znači da se mora uzeti u obzir i kvalitet političke škole koju je jedan tutor donosio. Istovremeno, na istoku zemlje, isti narod, sa istim istorijskim i kulturnim korijenima, bio je pod drugim političkim sistemom i drugim tutorom. Savezna Republika Njemačka i Demokratska Republika Njemačka nisu ostvarile iste rezultate ni na polju ekonomije, ni na drugim političkim poljima. Razlika nije bila u narodu, nego u sistemu, institucijama i političkom modelu koji je nad njim uspostavljen.
U BiH je najznačajniji dio političkog uticaja u okviru međunarodnog tutorstva povezan sa Njemačkom i njenim političkim i ekonomskim pristupom ovom prostoru. Upravo tu se s punim pravom otvara pitanje zašto je omogućeno da njemačka geopolitička škola, sa svojim istorijskim predrasudama, pogrešnim procjenama i balkanskim stereotipima, ponovo dobije priliku da pokaže nesposobnost da razumije složenu ustavnu i nacionalnu strukturu BiH? Imuni na nedostatke i mane tradicionalne njemačke politike prema Balkanu i BiH nisu bili visoki predstavnici Volfgang Petrič, Valentin Incko i Kristijan Švarc Šiling, a pogotovo to nije bio protivpravni uzurpator funkcije visokog vredstavnika Kristijan Šmit. I nekoliko ostalih nosilaca te dužnosti koji nisu dolazili iz germanskog kruga, poput Vestendorpa, Ešdaduna ili Lajčaka, bili su pod snažnim uticajem Njemačke bilo direktnim ili indirektnim tzv. „evropskim".
Dakle, rezultati tutorstva ne zavise samo od naroda nad kojim se ono sprovodi nego i od političkog i civilizacijskog obrasca tutora.
Stvarna emancipacija Evrope nemoguća je bez ukidanja visokog predstavnika
Krajnje je vrijeme da EU promijeni svoju politiku prema visokom predstavniku. Ne zbog toga što u BiH nema problema, nego zato što visoki predstavnik već odavno nema šta više da ponudi u BiH i samo pravi probleme.
Ukidanje funkcije visokog predstavnika bilo bi mnogo više od administrativnog ili diplomatskog poteza. Bio bi to čin kojim bi se jasno i simbolički poručilo da na evropskom tlu prestaje vrijeme političkih tutora i počinje vrijeme stvarne emancipacije. Tek tada bi i priča o jedinstvenoj Evropi, zajedničkim vojnim snagama, jedinstvenoj spoljnoj politici i ravnopravnom ekonomskom prostoru dobila puni politički kredibilitet.
Evropa se neće emancipovati samo na osnovu toga što će sve njene države imati iste političke stavove, nego će emancipacija postojati tek onda kada sve one budu bile sposobne da same donose i sprovode svoje odluke. Ozbiljan ispit te sposobnosti mogao bi biti upravo odnos prema ukidanju funkcije visokog predstavnika u BiH.